Zabrze jest położone w zachodniej części Górnego Śląska. Graniczy od północy z gminą Zbrosławice, Tarnowskimi Górami i Bytomiem, od zachodu z Gliwicami, od południa z gminą Gierałtowice, od wschodu z Rudą Śląską.
Pierwsza osada na obszarze obecnego miasta Zabrza założona została w początkach XIII wieku. Otrzymała nazwę Biskupice, gdyż była własnością biskupa wrocławskiego. Pierwszy znany dokument, który wspomina o Biskupicach, pochodzi z 1243 roku. Jest to przywilej, nadany tej osadzie przez księcia opolskiego Mieszka II. Przywilej ten zwalniał osadę Biskupice od pracy na rzecz dworu książęcego. Także Biskupice są wymienione w piśmie księcia Władysława Opolskiego z roku 1260. W dokumencie tym stwierdza się, że gdyby w osadzie tej wykryto ołów, będzie on w całości należał do biskupa wrocławskiego. W wieku XIII lub na początku XIV powstały osady Zabrze i Zaborze. Pierwszy dokument, który wspomina o Zabrzu to rejestr Ujazdu z 1305 roku, gdzie mowa jest o tym, że osada o takiej nazwie tworzy się, lecz nie jest jeszcze należycie rozbudowana, wobec czego korzysta chwilowo z wolności podatkowej. Nazwa Zabrze pochodzi prawdopodobnie od określenia "za brzegiem", jakiego w stosunku do tej osady używali mieszkańcy Biskupic ( Zabrze leżało za brzegiem małej rzeczki Bytomki ). Później nazwa ta zmieniła się w Zabrzeg, Następnie przekształciła się w Zabrze.
Do najstarszych dzielnic obecnego Zabrza zaliczają się również Grzybowice (pierwszy właściciel nazywał się Grzyb), wymienione w rejestrach podatkowych biskupa wrocławskiego już w roku 1305 oraz Mikulczyce, wzmiankowane w rejestrach dóbr w roku 1311. O Rokitnicy znajdujemy zapiski w wieku XIV. Makoszowy zostałe założone około XVI wieku. Pozostałe dzielnice Maciejów, Pawłów, Kończyce założone zostały w drugiej połowie XVIII wieku.
Przywileje górnicze nie zmieniły charakteru osad. Były one nadal wyłącznie rolnicze.
Początki rozwoju przemysłu na obszarze dzisiejszego Zabrza przypadają na wiek XVIII. W 1725 pojawia się nazwa osady - Kuźnicy Zabrzańskiej świadcząca o uprawianiu przetwórstwa metalu.Za założyciela przemysłu na ziemi zabrzańskiej należy uważać Macieja Wilczka. Zrozumiał on, jak duże korzyści może przynieść mu - obok uprawiania roli-gospodarka przemysłowa. Postanowił więc założyć dalsze kolonie przemysłowe. O zezwolenie zwrócił się do rządu pruskiego ( Śląsk był już wtedy pod panowaniem pruskim ) od którego otrzymał w 1774 roku zgodę, pod warunkiem, że w koloniach tych osiedlani będą wyłącznie Niemcy. Warunek władz pruskich, który dążył do skolonizowania Śląska ludnością niemiecką, nie został jednak dotrzymany. W osadach tych osiedliła się przeważnie ludność miejscowa. Ludność niemiecka stanowiła zaledwie 15 procent ogólnej liczby mieszkańców. Gwałtowny rozwój przemysłu nastąpił dopiero w drugiej połowie XIX wieku. Wtedy zaczęły powstawać olbrzymie kopalnie, koksownie i huty. Pod koniec XIX wieku Zabrze przekształciło się w potężny ośrodek przemysłowy, z liczną klasą robotniczą, która zaczęła się upominać o swoje prawa. Kierownicze stanowiska w przemyśle zajmowali pracownicy sprowadzani z Niemiec. Była to warstwa uprzywilejowana, wiernie służąca interesom właścicieli kopalń i fabryk
Dużą rolę kulturotwórczą i oświatową odegrały funkcjonujące w gminach zakłady przemysłowe. Huta Donnersmarcka ( huta Zabrze) wybudowała Cassino (obecnie Teatr Nowy), bibliotekę, halę gimnastyczną, basen kąpielowy i wiele innych obiektów.
Od początku istnienia osad, tworzących obecnie miasto Zabrze, ich ludność nie poczuwała się do żadnego związku z Niemcami i przez całe wieki kultywowała polski język, obyczaje i kulturę. Język ten przetrwał przez prawie sześć wieków pruskiego panowania na Górnym Śląsku.
1 października 1922 roku gmina Zabrze otrzymała prawa miejskie. Przed uzyskaniem praw miejskich była jedną z największych wsi w Europie. 1 stycznia 1927 roku miasto powiększono o sąsiednie gminy: Biskupice, Maciejów i Zaborze. W 1951 roku nastąpiła kolejna reforma administracyjna. Włączono wówczas do Zabrza: Grzybowice, Mikulczyce, Rokitnicę oraz Kończyce, Pawłów i Makoszowy, a w roku 1954 Helenkę. Dziś miasto zajmuje obszar 80 km kwadratowych.
Od 1989 roku trwa trudny proces dostosowywania się działających tu przedsiębiorstw do wymagań gospodarki rynkowej. Malejące zasoby węgla i mała opłacalność produkcji doprowadziły do likwidacji niektórych zakładów górniczych. Trwające przemiany gospodarcze powodują zanikanie tradycyjnych dziedzin przemysłu zabrzańskiego. W ich miejsce powstają nowe firmy i przedsiębiorstwa.