ROZWIJANIE TWÓRCZEJ
AKTYWNOŚCI
W EDUKACJI WCZESNOSZKOLNEJ
Opracowała:
mgr Joanna Sztankier
Teoria potrzeb Maslowa, zakłada, że najważniejszą
potrzebą człowieka jest potrzeba samorealizacji, pojawiająca
się po zaspokojeniu potrzeb niższego rzędu: fizjologicznych,
bezpieczeństwa, przynależności i szacunku.
Według Maslowa doskonałym sposobem
samorealizacji jest twórczość.
Każde dziecko może być twórcze i może swój potencjał twórczy
doskonalić poprzez ćwiczenia i naukę technik twórczego myślenia.
Powstaje pytanie: Jak pobudzić dziecko do
samodzielnego, aktywnego i twórczego działania? Przede
wszystkim należy zrezygnować z dominujących metod podających,
autokratycznego stylu oddziaływania na uczniów, a także
autorytatywnej osobowości nauczyciela na rzecz twórczych metod
i technik rozwiązywania problemów, szukania nowych rozwiązań
oraz wdrażanie innowacji. Zadaniem nauczyciela jest zatem
dobieranie takich metod i ćwiczeń, aby w trakcie procesu
edukacyjnego pobudzać aktywność twórczą dziecka.
Zmiana w pracy nauczyciela powinna się przejawiać
w nadawaniu zajęciom cech twórczej aktywności dzieci.
Twórczy rozwój dziecka musi być zgodny z
zasadami olbrzymiej dziedziny wiedzy, którą R. Gloton1
nazwał pedagogiką twórczości. Proces twórczy jest naturalnym
sposobem aktywności intelektualnej i nie różni się w zasadzie
od innych rodzajów myślenia i procesów poznawczych.
Aktywność twórcza to działanie spontaniczne,
samodzielne, wynikające z wewnętrznych motywów ciekawości,
poznawania eksploracji, które przynoszą nowe dla dziecka
odkrycia i jednocześnie przyczyniają się do jego poznawczego i
emocjonalnego rozwoju2. To ważny problem nauczania, gdyż
dotyczy budowania właściwej motywacji uczenia się oraz kształtowanie
twórczego myślenia, jak również wychowania, ponieważ dotyczy
kształtowania twórczego jednostki.
E. Nęcka uważa, że indywidualne różnice w poziomie twórczego
myślenia wynikają z odmiennego wykonywania podstawowych
operacji intelektualnych, które należą do sześciu grup:
- operacji abstrahowania,
- dokonywania skojarzeń,
- rozumowania dedukcyjnego,
- rozumowania indukcyjnego,
- myślenia metaforycznego,
- dokonywania transformacji.
Operacje te mogą być przez
konkretną osobę wykonywane z różnym stopniem sprawności, a
poziom tej sprawności jest wyrazem poziomu przejawianych przez
człowieka jest zdolność twórczego myślenia3.
W związku z tym przed współczesną szkołą
stoją nowe zadania. Nie wystarczy wyposażyć ucznia w
odpowiedni zasób wiedzy, ale należy rozwijać wszystkie jego
dyspozycje poznawcze, przede wszystkim zdolność myślenia twórczego,
myślenia dywergencyjnego. [W. Dobrołowicz uważa, że myślenie
dywergencyjne (rozbieżne, wielokierunkowe) jest niezbędne w
rozwijaniu problemów, które mają nie jedno a wiele możliwych
rozwiązań4.]
Zdolności twórcze są przypisywane często
ludziom zdolnym osiągającym wysokie wyniki w nauce. Zdarza się,
że niektórych uczniów zdolnych cechuje myślenie odtwórcze,
które polega na szukaniu gotowych recept i konkretnej wiedzy
potrzebnej do danej sytuacji lub zadania. Myślenie twórcze
charakteryzuje się wytwarzaniem nowych, nietypowych rozwiązań
na podstawie wiedzy ogólnej i własnej pomysłowości.
Rozwój zdolności twórczych zależy od osobowości,
zainteresowań, zamiłowań i inicjatywy jednostki. Zależy również
od aktywności i potrzeby działania. Pewien wpływ na
indywidualny poziom myślenia twórczego mogą mieć także
przeszkody o charakterze intelektualnym, emocjonalnym i społecznym.
Każde dziecko może być twórcze. Można także
zwiększać efektywność twórczego myślenia poprzez trening,
czyli system ćwiczeń. Doraźne "trenowanie" twórczości
ma na celu ukształtowanie człowieka kreatywnego, który będzie
umiał odnaleźć się w przyszłej rzeczywistości.
Dziecko twórcze to takie, które umie wymyślić
jak najwięcej rozwiązań jakiegoś problemu.
Kryteriami oceny twórczości wg Guilforda5są
- płynność myślenia,
czyli zdolność wymyślania dużej liczby pomysłów w
krótkim czasie,
- giętkość myślenia,
czyli zdolność do wymyślania pomysłów różnorodnych
(zróżnicowanych jakościowo),
- oryginalność myślenia,
to zdolność do wytarzania takich pomysłów, które są
zaskakujące, rzadkie i niespodziewane,
- wrażliwość na problemy,
tj. zdolność wykrywania luk, błędów i braków w różnych
planach, pomysłach itp.
Do kryteriów oceny twórczości
należ też dodać również czynnik użyteczności,
ponieważ wytwór oryginalny i użyteczny można uznać za
prawdziwie twórczy.
Twórczość to nie tylko cecha, którą można mierzyć
wymienionymi kategoriami. Człowiek twórczy to taki, który myśli
pozytywnie, jest otwarty na nowości i zmiany, umie dostrzegać
problemy i rozwiązywać je, umie przewidywać i wyciągać
wnioski.
Kształtując u uczniów dyspozycje twórcze nauczyciel
powinien tak organizować pracę dziecka, by wykorzystywało w pełni
wszystkie swe wiadomości, by potrafiło analizować zjawiska i
cechy, umiejętnie wybierało najważniejsze, potrafiło
wykorzystać nowe doświadczenie, wyszukane w wyobraźni.
Pełną aktywność twórczą można uzyskać, jeżeli6:
- Pierwsze kontakty dziecka z
nowymi dla niego sposobami działania są pozytywne.
Dziecko w nowych sytuacjach nie powinno doznawać
niepowodzeń.
- Powinno mieć zapewnioną
swobodę w realizacji danego zadania.
- Unikać stawiania dziecku
za wzór określonego sposobu wykonania zadania.
- Nie przywiązywać
nadmiernej wagi do takich cech jak: staranność, czystość
pracy, wierność wobec oryginału.
- Należy przyznać dziecku
prawo do błędu, poprawiania tego co robi, dać czas na
szukanie i eksperymentowanie.
- Rozmawiać z dzieckiem o
tym co robi, zrobiło i zamierza robić.
- Unikać oceniania prac na
stopień oraz porównywania ich między sobą.
Twórcza działalność dziecka
jest niezbędna do ogólnego jego rozwoju. A spełnia swą funkcję
wówczas gdy dziecko potrafi samodzielnie działać i nie będzie
wyręczane przez nauczyciel. Nauczyciel powinien pobudzać
inicjatywę dziecka, czuwać nad tokiem jego pracy i przychodzić
z pomocą wówczas gdy dziecko pod wpływem napotkanych trudności
gubi się lub zniechęca się do dalszej pracy. Wówczas
nauczyciel udziela rady, naprowadza, wyjaśnia, podsuwa możliwości
ale nie dyktuje, nie wyręcza, nie decyduje za dziecko7.
Tylko tak postępując możemy aktywizować myślenie dziecka i
zapewnić pozytywne wyniki procesu poznawczego. Nauczyciel może
stymulować aktywność twórczą uczniów stosując metody pośrednie
i zadaniowe, a zwłaszcza metody zadań otwartych. Zadania
otwarte stwarzają uczniom możliwości do pełniejszego działania,
przeżywania, doświadczania i poszukiwania. Dzięki takiej pracy
twórczej umysł dziecka będzie lepiej przygotowany do
zrozumienia podstaw wiedzy.
Nauczanie zintegrowane to szczebel edukacji szkolnej, w którym
intensywnie "trenuje się" twórczość dzieci. Wielu
nauczycieli stosuje na zajęciach ćwiczenia wspomagające
procesy twórcze.
Do stymulacji postaw twórczych można stosować różnego
rodzaju:
- ćwiczenia treningowe- np.
" burzę mózgów". Metoda ta polega na zespołowym
produkowaniu pomysłów, które następnie polegają na
szacowaniu i wartościowaniu;
- ćwiczenia rozwijające płynność
myślenia- np. tworzenie wyrazów rozpoczynających się
od pewnej litery czy też kończących się daną literą
lub sylabą, wymyślanie wyrazów kojarzących się z
podanym słowem;
- ćwiczenia rozwijające tzw.
płynność skojarzeniową- np. nadawanie wspólnej nazwy
podanej grupie wyrazów;
- ćwiczenia rozwijające tzw.
płynność i giętkość ekspresyjną- np. wymyślanie
tytułów opowiadań, wyszukiwanie wyrazów zawierających
w sobie podane słowo, układanie zdań według określonego
schematu
(np. "T...k...p....");
- ćwiczenia wspierające tzw.
płynność i giętkość ideacyjną, czyli zdolność do
wytwarzania w umyśle dziecka wielowariantowych pomysłów
, których bodźcami są konkretne sytuacje zadaniowe np.-
"Wymyśl wiele pomysłów niezwykłego zastosowania
butelki, spinacza biurowego, patelni, drewnianej łyżki.
Postaraj się wymyśleć jak najwięcej niezwykłych
zastosowań tych przedmiotów"
- ćwiczenia pobudzające tzw.
płynność antypacyjną, czyli zdolność przewidywania
tego, co jeszcze nie istnieje, a jest możliwe bądź
tylko prawdopodobne. Ćwiczenia te można podzielić na
cztery grupy8:
- Przewidywanie skutków
paradoksalnych sytuacji, czyli wymyślanie odpowiedzi
na pytania:"Co by było gdyby...?"
- Ustalanie wad znanych
przedmiotów, czyli wymyślanie odpowiedzi na pytanie:
" Jakie wady może mieć...?"
- Przewidywanie zachowań
w sytuacjach braku rzeczy powszechnego dziś użytku,
czyli wymyślanie odpowiedzi na pytanie: "Co by
było, gdyby nie było jakiejś rzeczy?"
- Ustalanie zalet i wad
posiadania czegoś cennego, czyli wymyślania
odpowiedzi na pytanie:" Jakie korzyści i
problemy mają ci, którzy posiadają piękny i
nowoczesny samochód ?"
Tworzenie i przetwarzanie
zastanej rzeczywistości jest istotą człowieczeństwa.
Swoją twórczą działalność człowiek zaczyna bardzo wcześnie.
Wiek dzieciństwa i wczesnej młodości jest okresem sprzyjającym
kształtowaniu i rozwijaniu postaw twórczych, gdyż w umyśle
dziecka nie ma jeszcze barier, nie istnieją szablony ani
sztuczne nawyki w działaniu.
Edukacja wczesnoszkolna ukierunkowana jest na
wszechstronny rozwój aktywnej osobowości dziecka. Ma oddziaływać
na poznawczą, emocjonalno- społeczną, emocjonalno- ekspresyjną
oraz motoryczną sferę aktywności.
Każda z tych aktywności związana jest z aktywnością językową.
Wśród ćwiczeń w mówieniu i pisaniu, które stymulują twórczą
aktywność językową może być : - komponowanie opowiadania
na podstawie historyjki obrazkowej, zgromadzonego słownictwa, z
rozsypanki wyrazowej tak aby powstała nowa treść opowiadania.
Inną formą aktywizującą uczniów do twórczego działania
są zabawy w autorów tekstów- uczniowie samodzielnie
podejmują temat opowiadania i dowolnie go realizują.
Najbardziej twórczą wypowiedzią są swobodne teksty, które
przybierają postać bajek, opowiadań fantastycznych, opisów różnorodnych
zdarzeń.
Jedną z form pracy twórczej są gry i zabawy
dramatyczne, zwane inaczej grami dramowymi. Celem ich jest
rozwój możliwośi dziecka oraz doskonalenie języka mówionego.
Gry dramatyczne, jako kontynuacja zabaw tematycznych, aktywizuje
dziecko, rozbudzając wyobraźnię, a przez to ułatwiając
przyswojenie treści, słownictwa i innych form językowych.
Największym przeżyciem dla dziecka jest inscenizowanie
własnych tekstów. Zabawa w teatr wymaga pomysłowości i twórczego
przetransponowania treści wymyślonej fabuły. Inscenizowanie
przysłów, zagadek, bajek, odgrywanie scenek z życia
codziennego, a więc ciągłe utożsamianie się z różnymi
postaciami pomaga dziecku w rozumieniu przeżyć innych osób. Ta
forma przyczynia się do pogłębienia i wzbogacenia życia wewnętrznego
dziecka.
Proces dydaktyczno- wychowawczy ożywia metoda
wykorzystania sytuacji rzeczywistych, względnie stwarzanie
takich, z których wypływa potrzeba pójścia na wycieczkę. Wycieczka
pozwala na aktywizowanie uczniów w różnych kierunkach:
obserwowanie, wskazanych obiektów, sporządzanie notatek,
rysowanie, manipulowanie narzędziami, branie udziału w pracy
ludzi dorosłych, rozmowy z fachowcami, zbieranie okazów.
Zabawa matematyczna jest obok pracy i uczenia się
główną formę aktywności dzieci. Choć gry, zagadki,
rozsypanki przypominają ulubione zabawy, dzieci mają świadomość,
że pracują. Niezwykle wartościowe czynności pobudzające do
twórczej aktywności ma samodzielne konstruowanie zagadek, których
celem jest ćwiczenie języka matematycznego, dokładność w
obliczeniach rachunku pamięciowego, jak również utrwalenie
zasad pisowni i biegłości czytania niektórych pojęć
matematycznych.
Zajęcia plastyczne takie jak: malowanie,
modelowanie, wycinanie, konstruowanie stają się sposobem dzięki
któremu dziecko przedstawia otaczającą rzeczywistość.
Znaczne możliwości rozwijania inwencji twórczej dzieci
stwarzają metody ekspresyjne, odkrywcze, praktyczne. Uczniowie
chętnie uczestniczą w zajęciach swobodnej ekspresji, gdyż:
- -aktywizuje wszystkich
uczniów,
- uczy samodzielności i
odpowiedzialności,
- daje poczucie bezpieczeństwa,
- wyrabia wrażliwość
estetyczną,
- wyzwala ambicję i chęć
współpracy,
- pozwala dziecku być
otwartym na bodźce zewnętrzne i potrzeby innych,
- pozwala pozbyć się
negatywnych emocji,
- pełni funkcję
terapeutyczną9
O muzyce często
myśli się jako o sztuce trudnej, ponieważ jej wykonywanie,
tworzenie czy odbieranie, nawet w najprostszych formach, wymaga
posługiwania się głosem, instrumentem, udziału pamięci i wrażliwości
muzycznej i wyobraźni. Każde dziecko nosi w sobie muzykę
spontaniczną, ma potrzebę muzycznej zabawy, śpiewu, tańca,
gry, tworzenia własnych śpiewanek. Różnorodność form może
sprawić, że każdy znajdzie coś dla siebie, co pozwoli mu
czynnie uczestniczyć w zajęciach. Z tego też względu
nauczyciel, który jest animatorem wszelkich twórczych poczynań
dzieci, powinien przez swoje zajęcia, w których dominuje zabawa
i swoboda działania, inspirować je i zachęcać do samodzielnej
ekspresji i tworzenia10.
Aktywność twórcza podczas zajęć muzyczno- ruchowych
spełnia doniosłą rolę jako czynnik rozwoju osobowości
dziecka. Zwiększa to szansę rozwoju osobowości otwartej,
adaptującej się w sposób twórczy do zmieniających się
warunków życia.
Nie eliminuje ona aktywności odtwórczej, naśladowczej
ale znacznie ją wzbogaca głównie poprzez odkrycie lub
wykonanie czegoś, co jest dla dziecka nowe, np. nowego gestu,
mimiki, improwizacji ruchowej, połączenia muzyki z ruchem i
mimiką11.
Wynikiem twórczej aktywności dziecka jest wytwór i
zachowania nowe i cenne dla niego samego. Twórczość dzieci
musi prowadzić do powstawania dzieł charakteryzujących się
nowością i wartością w skali społecznej. Akcentujemy wartość
wychowawczą samego procesu twórczego, który w przypadku uczniów
klas początkowych polega głównie na reorganizacji ich wcześniejszych
doświadczeń i działań kombinataryjnych, przynoszących nową
dla dzieci wiedzę i zachowanie.
Postawa twórcza uczniów klas I -III przejawia się
bardziej w sferze działalności praktycznej niż teoretycznej, a
to z uwagi na dominujący w tej fazie rozwojowej typ myślenia
konkretno- obrazowego12.
Nauczyciel powinien stworzyć uczniom odpowiednie warunki
do rozwijania twórczej aktywności, służyć zachętą,
uszanować ich niepowtarzalność. We współczesnej szkole w
sposób świadomy powinniśmy rozwijać potencjał twórczy
naszych uczniów, nie zapominając o współpartnerstwie i współtworzeniu.
1 Gloton R. Clero C.- Twórcza
aktywność dziecka. Warszawa 1985 r. WSiP s. 21
2 M. Sobczak -Siuta - Wykorzystywanie aktywności twórczej w
rozwijaniu zdolności i zainteresowań dzieci. Życie Szkoły
1999 nr 1, s.67
3 E.Nęcka - Trening twórczości, Kraków 1998, Oficyna
Wydawnicza " Impuls", s.15
4 W. Dobrołowicz- Psychodydaktyka kreatywności. Warszawa 1995,
WSPS s.55
5 Guliford J. Natura inteligencji człowieka Warszawa 1978
6 Brzezińska A. Czytanie i pisanie- nowy język dziecka.
Warszawa 1987r. WSiP s. 229
7 Słobodzian Z. Twórcza praca dziecka. Warszawa 1961r.PZWS s.23
i 24
8 Puślecki W. Wpieranie elementarnych zdolności twórczych
uczniów. Kraków 1999, Oficyna Wydawnicza "Impuls".
9 Wielocha A. W jaki sposób pobudzam uczniów do aktywności twórczej
na lekcjach plastyki. Życie Szkoły 1997r. nr 8
10 Misiak U. Pobudzanie aktywności twórczej uczniów na
lekcjach muzyki. Życie Szkoły 1999 r. nr1 s. 15
11 pod red Kujawińskiego J. Rozwijanie aktywności twórczej
uczniów klas początkowych. Warszawa 1990r. WSiP, s. 228
12 Szmidt K.J. Lekcje twórczości w nauczaniu zintegrowanym.
Carpe diem 1998r. nr 6 s. 27 |
